Kent Hafızası

KIZILTOPRAK SEMTİ

Kalkedon

Atinadan gelen Megaralılar iki koldur. Anadoludan gelenler şimdiki Kadıköy’e yerleşmiş. M.Ö.685 Kalkedon (Körler Şehri). Avrupa yakasından gelenler ise Topkapıya gelmişler.  M.Ö. 667 Bizans. Yani Kalkedon (Kadıköy) Bizanstan 17 yıl eskidir.

Fatih İstanbul’u aldıktan sonra şehrin kadısı olarak Hızır Beyi tayin eder. Kendisine Kalkedonu makam ödeneği olarak verir. Dolayısıyla buraya Kadının Köyü demişler. Sonrada Kadıköy olmuş. https://atilganblog.blogspot.com/2015/06/kadikoy-arif-atlgan-mo-700lu-yllarda.html

Ayrılıkçeşmesi – Bağdat Yolu

Ayrılıkçeşmesi 1600 yılında Kzlarağası Gazanfer Ağa tarafından yapılmış. Ordu sefere çıkarken ve Hacı adayları Kabe’ye yola çıkarken burada buluşulurmuş.  1638 yılında 4. Murad Bağdat Seferine buradan çktığında adı Ayrılıkçeşmesi konmuş. Yolun adına da Bağdat Yolu denmiş. Bağdat Yolu (Caddesi) Ayrılık Çeşmesi’nden başlar Cevizli’ye kadar devam eder. Sadece Acıbadem yoluna kadar olan kısıma Taşköprü Caddesi adı verilmiş. Adı geçen köprü Kurbağalıdere’nin üzerinden geçen köprüdür. 1940’larda köprü beton yapılmış. Şimdi daha genişletilmiştir. https://atilganblog.blogspot.com/2013/08/ayrilik-cesmesi.html

Tren Yolu- Kızıltoprak İstasyonu-FB Stadı-Sahil Yolu

Burada kızıl renkte killi bir toprak varmış. Bu sebeple tuğla imalathaneleri kurulmuş. Çevreye Tuğlacıbaşı Mahallesi denmiş. İstasyon daha sonra yapıldığından ona da Kızıltoprak İstasyonu adı verilmiş. 

Bağdat Caddesi Stadyumun arkasından gelip, devam eder. Recep Peker Caddesi ise önünden gelip Kızıltoprak’ta onunla birleşir. FB Stadı ilk 1909’da küçük bir tribünle açılır. Çeşitli safhalar geçirir. 1949’da 27 bin kişilik halini alır. 2006’da 50 bin kişilik olur. Stadla tren yolu arasında bostanlık vardır. https://atilganblog.blogspot.com/2013/11/fenerbahce-stadi-1-arif-atlgan-1800-lu.html

https://atilganblog.blogspot.com/2013/11/fenerbahce-stadi-2-arif-atlgan.html

Kızıltoprakta Bağdat Caddesinin üst tarafında tren yolu ve Kızıltoprak İstasyonu bulunur. Raylar 1872’de döşenmiştir. Ancak Söğütlüçeşme ile Kızıltoprak İstasyonlarının arasındaki mesafe çok kısadır. Bu sebeple istasyon konmaz. Zamanla buradaki yerleşim yoğunlaşınca 1910 yılında Kızıltoprak İstasyonu konur.

Sahil Yolu henüz yoktur. 1980’lerde yapılmıştır.

Bağdat Yolu ile Recep Peker Caddesi birleştiği burunda oturup meydana bakmayı sevdiğim bir kahvehane vardı.

Kadıköy Ortaokulu

1800’lerin sonlarında Kadıköy Sultanisi olarak kurulmuş. FB Stadı’nın ön tarafında Recep Peker Caddesi’nde karşılıklı iki ikiz binadır. Stadın yanındaki erkek, karşısındaki kız okuludur. Taş Mekteb diye anılırlar. Stad tarafındaki binanın yanında Zehra Hanım Pavyonu isimli tek katlı yapı okula ek sınıf kazanmak için yapılmıştır. Pavyon iki sınıflık küçük ek bina anlamındadır. Zehra, binayı yapan Süreyya İlmen’in halasının adıdır. Okul 1983’te Kenan Evren Lisesi adını almış. 2010 ylında İstanbul Anadolu Lisesi olmuştur.

Zühtü Paşa Konağı- Cami- Zühtü Paşa Sübyan Mektebi (Okulu)

Zühtü Paşa (1834-1902) 1871 den itibaren Osmanlıda çeşitli görevlerde bulunmuş. 3 padişah görmüş. Sultan Mecid, Sultan Abdülaziz ve Sultan Abdülhamid dönemlerinde vezirlik dahil görevler yapmış. Maarif Nazırlığı da yaparak ayrılmış.  Son yıllarında Kzıltoprak’ta yaşamış. Burada bugün olmayan büyük bir konak yaptırmş. O konak yanmış. Daha büyüğünü yaptırmış ve orada yaşamış. Arazi 50 dönümmüş. Köşke soldaki kapıdan girilince mermer havuzu geçip Harem dairesine, sağdaki kapıdan girince selamlık dairesine gidiliyor. Arka taraftaki giriş halayıklara (kadın köle) götürüyor. 3 ayrı merdivenle çıkılıyor 1. katta salonlar, yemek odaları, 2. Katta yatak odaları bulunuyormuş.

Zühtü Paşa Konağı

Sonra orası Kadıköy Kız Ortaokulu olmuş. 1948 yılında yıkılmış. Ayrıca Karakol, cami (1883) ve sıbyan mektebi (1888) yaptırmış. Mezarı caminin bahçesindedir. Sıbyanmektebi ise karakol olarak ta kullanılmış, şimdi Kadıköy İlçe Müftülüğü olarak kullanılmaktadır. İki bina olan Kadıköy Ortaokulunu da o yaptırmıştır. Karakol Yoğurtçupark karşısına taşınmıştır.

Zühtü Paşa Laleli ile Beyazıt arasındaki Koska semtindeki konağında vefat eder. Kızıltoprak’taki caminin bahçesine defnedilir.

Mahallenin adı Tuğlacıbaşı yerine Zühtü Paşa olmuştur.

Mecidiye Dergahı

FB Stadı’nın karşısında 1700’lerden kalmış bir tekkedir. Abdülbaki Efendi isimli bir zat kendi adıyla kurmuş. 1850’lerde sülaleden Ayşe Sıdıka Hanım tamir ettirir. Adını Mecidiye Tekkesi koyar. 1800’ler sonunda Abdülhamid yardım ettiği için Hamidiye Tekkesi de denirmiş. Son postnişin Yusuf Fahri Babadır. Kendisi FB’nin ilk takımı olan Black Stockings (Siyah Çoraplılar) takımında futbol oynamış. Yani FB’li. 1950’lerde yandaki apartmana taşınmış. 1891’de doğmuş ve 1967’de ölmüş. ‘FB li olan şeyh öldükten snra FB nin maçlarında kaleyi kollarmış.’ Denir. FB kalesine giden topa aniden istikamet değiştirtirirmiş. Bahçede sülaleden Ayşe Sıdıka Hanımın mezarı vardır.

https://arifatilgan.wixsite.com/arifatilgan/single-post/2019/09/19/meci%CC%87di%CC%87ye-derg%C3%A2hi-ve-fenerbah%C3%A7e

Mecidiye Dergahı

Zühtü Paşa İlkokulu 1960’lar

Okul 1915 yılında Feneryolu’nda yapılmış. 1949 yılında Kızıltoprak’ta Zühtü Paşa’nın arsasına kendisinin vasiyeti üzerine taşınmış. 1968’de ek bina yapılmıştır.

Kızıltoprak İstasyonu-Fatma Şadiye Toptani Öğretmen Evi

Kızıltoprak İstasyonu 1910 yılında yapılmış. Halbuki diğerleri 1872’de yapılmıştır. Bugün Marmaray sisteminde yine devre dışı bırakılmıştır.

Fatma Şadiye Toptani Öğretmenevi… 1877 de Mebus olan Esat Toptani Paşa Fatma Şadiye Hanımla evlenir ve bu köşke taşınır. 1925 yılında ölür. Çocukları yoktur. Fatma Şadiye Hanım öğretmenleri çok sever. Burayı öğrermenlere öğretmenevi olarak bırakır. Halen kullanılmaktadır ancak restorasyon yapılması gerekmektedir.

Kalamış Sazlığı

Dere kenarı sazlık ve bataklıktı. Buraya Bizans zamanında sazlık anlamında Kalamisia denirmiş. Günümüze Kalamış olarak gelmiş..

İkizler Sineması

1960’lardan 1980’lere kadar açık hava sineması olarak hizmet etmiştir. İstasyona çıkarken sağda idi. Bugün yerinde apartman ve otoprak var.

Fırın

Cadde üzerinde Kızıltoprak’ın önemli esnafı idi… İkizler Sineması’nda film seyrederken saat 24’e doğru fırından nefis ekmek kokusu gelirdi. Sanırım sabah bakallara gönderilecek ekmekleri yapıyorladı. O koku iştahımızı açar, film bitip sinemadan çıkınca aslında kapalı olan fırıncıdan ricayla sıcak ekmekleri alıp bölüşür yavan yiye yiye eve dönerdik. 

işkembeciler

Burada birkaç işkembe salonu vardı. Ama Öz Fenerbahçe İşkembe salonu ünlüydü… Akşamdan kaldığım bir gün sabah işe giderken işkembe çorbası içmeye girmiştim. Baktım dükkan sahibi bana bakıyor. Birden onu tanıdım. Yeldeğirmeni’ndeki simitçi fırıncı. Beyaz Fırın tarzında bir dükkandı. ‘Fırıncılıkla işkembeciliğin ne ilgisi var?’ diye sorduğumda ‘Hayat işte’ demişti.    

Toraman Sineması

Oduncu İbrahim’in yeri. 1980’lere kadar hizmet etti. Günümüzde Florance Nightingale özel hastanesi.

Kent Sineması

1970’lerde ve 1980’ler sonuna kadar vardı. Kadıköyün en güzel ve modern sinemasıydı. Buna benzer bir sinema da Küçükyalı’da 63 Sineması idi.

Bezmigül Dilber Hanım Köşkü

Bu köşkün karşısında yani Bağdat Caddesinin deniz tarafında Kazım Paşanın konağı vardı. Paşa buradan artan malzemeleri de kullanarak kızkardeşi Bezmigül Dilber Hanıma tam karşısında bir köşk yaptırır.

Bezmigül Dilber Hanım, Abdülhamid’in eşi Bedrifelek Kadınefendi'nin ablasıdır. Evlenip saraydan ayrılıyor. 19. Yüzyıl. Bu eve taşınıyor. Dilber hanımdan sonra konak eskiyip çürüyor. Arkasındaki büyük bahçeye apartmanlar yapılıyor. 1939 yılında köşk yıkılır. Daha sonra aynısı beton olarak yapılır. Üzeri ahşap kaplanır. Bu arada bahçe yol koduna indirilir. Alta dükkanlar yapılır.

Bezmigül Dilber Hanım Köşkü

Köhne

1960’ların en ünlü çayhanesi. Kalamış İskele’sine girerken solda idi. Birçok ünlü kişi çıkmıştır buradan. Örneğin Mazhar-Fuat-Özkan burada tanışıp grup kurmuşlar diye anlatılır. İtiraf edeyim. Ben hiç gitmedim. Bu tip yerler beni açmaz.

Birşeyi yazmadan geçmeyeyim. 1960’larda Köhne yokken onun biraz ilerisinde, kıyıdaki pınarı benden başka anımsayan var mıdır merak ederim.

Kalamış Kumsali

Henüz kıyılar doldurulmamışken burası Kumsal ve Plajdı... İlk midyeyi burada yemiştim. İskelenin beton ayaklarından çıkardığımız el büyüklüğündeki midyeleri bu kumsalda ateş yakıp üzerine koyduğumuz tenekede kızartıp yemiştik.

Dere Ağzı-Sazlık

Dereağzı denilen bölüm sazlık ve bataklıktı. Daha önce burada derenin deltası varmış. İlginç kişilikteki Vecihi Hürkuş’un (1896-1969) atölyesi buradaymış.  Vecihi bey kendisine iki kişilik uçak yapıp uçarmış Kadıköy’de. Fikirtepe’de bir depo kiralamış uçak imalatı için. Ama kolaylık olsun diye tahta kısımlarını Kadıköy’de bir kerestecinin deposunda yapmak istemiş. Keresteci arkadaşı izin vermiş. Ama imalat bitince dışarı çıkaramamamışlar. Bunun üzerine Vecihi beyin arkadaşları keresteciyi bir yerde sarhoş edip oyalamışlar Vecihi bey de dükkanın kapısını kırarak büyültüp açtığı açıklıktan imalatı çıkarmış. Sonra Fikirtepe’den Kalamış’taki depoya taşınmış. Başka bir macerasında da Feneryolu’nda düğüne gitmek için önce uçağıyla havadan düğün evini tespit etmiş sonra uçağını Dereağzı’na bırakıp düğün evine yoldan gitmiş.  

Ondan yıllar sonra da 1960’larda Kadıköy’ün ünlü mimarı Melih Koray kendi yaptığı deniz evini kışın buraya bırakırdı. O yıllarda nüfus az olduğu için bazı kişiler dubalar üzerine deniz evi yapar ve yazın onu denize bırakırdı. Melih Beyin deniz evi birgün yanar. İçinde kalanlardan Kurtçu Mahir yanarak ölür.                  https://atilganblog.blogspot.com/2017/09/kentoykuleri-kurtcu-mahir-arifatlgan.html

Kalamış İskelesi- Şirketi Hayriyenin ilk iskelelerinden

İskele 1800’li yılların sonlarından itibaren haritalarda gözüküyor. Kesinlikle tarihi eser olarak Tescil edilmelidir. Kadıköylülerin çoğu bu iskelnin merdivenlerinden denize girerek yüzme öğrenmişlerdir.

https://atilganblog.blogspot.com/2025/04/kalamis-ve-kalamis-iskelesinin-oykusu.html

Sahil Sineması

1960’ların ve 1970’lerin en ünlü yazlık sinemalarından biri. Film öncesi bir grup müzik yapardı. Akla gelen birçok ünlü müzisyen burada amatörlük günlerini geçirmiştir. 1980lerde kapandı. Günümüzde aynı yerde Kalamış wyndham Otel bulunmaktadır. 

Soley Pastanesi

1967’den beri yerinde duruyor. İnsana OH Be dedirtiyor.  Nazar değmesin.

Todori Meyhanesi

Cumhuriyetin ilk yıllarından beri var olan ama özellikle 1950’lerden sonra ün yapmış meyhanedir.

1920’li yıllarda Todori Usta’nın (Todori Çarkas) kilise ile okul arasındaki çınar altına açtığı meyhane, dönemin sanatçılarının ve edebiyatçıların uğrak yeri olmuştur. Vefatından sonra oğlu Stavro ile damadı Filip mekanı işletmeye devam etmiştir. Daha sonra Sabri Efendi’ye devretmişler. Eski Kalamış Rum İlkokulu’nun bir bölümü de işletme tarafından kullanılmaktadır. Ünlü bestekâr Selahattin Pınar, 6 Şubat 1960 yılında geçirdiği kalp krizi sonucu burada vefat etmiştir. Adına dikilen büst mekânın ön kısmında yola yakın bir yerde bulunmaktadır.

1970’li yıllarda buraya arkadaşlarımla çok sık giderdik. 68 kuşağı gençleri olduğumuzdan ülke ve dünya sorunlarını çokça tartışırdık. Bir akşam yan masadaki yaşça bizden büyük kişiler farkettirmeden bizi dinliyorlarmış. Bir ara yanımıza gelerek olgun halimizi takdir ettiklerini söylemişlerdi.

Ayıos Ioannis Hrisostamos Rum Ortodoks Kilisesi ile Rum İlkokulu

Tarihi bilinmiyor.

Züheyrzade (Zehirzade) Ahmet Paşa ikiz köşkü

Söylenenlere göre Paşa ikiz köşkü ikiz kızları için yaptırmış. Yıkılan köşk bugün bir apartmanın cephesindedir.

Züheyrzade Ahmet Paşa Köşkü bunun yanındaydı ve yanmıştı. Yerine apartman yapılmıştı. Yani bu iki köşk karıştırılır.

Günümüzde…

2026 yılında yukarıda yazdıklarımdan neredeyse hiçbiri yoktur. Kızıltoprak İstasyonu iptal edilmiştir. Sahilde deniz doldurulmuş, plaj-kumsalın yeri sahil yolu olup önlerinde marina yapılmıştır. Derağzındaki sazlık alanda FB tesisleri vardır.

Anadolu Lisesi olan Kadıköy Ortaokulu’nun tarihi binaları akibet beklemektedir. Mecidiye Dergahı önünde oto yıkamacılar bulunmakta oranın ne olduğunu kimse anlayamamaktadır. Bağdat Caddesi’nin üst tarafında olduğu belli olan Zühtü Paşa Konağı’ndan iz bile yoktur. Cami var ancak bahçesinin bir kısmı yol yapılmış. Sibyan Mektebi Kadıköy İlçe Müftülüğü olmuş. Karakol yoktur. Zühtü Paşa İlkokulu büyültülmüş. Meydanda Vecihi Hürkuş’un heykeli vardır. Fatma Şadiye Öğretmenevi restorasyon beklemektedir. Dere kenarındaki Kalamış Sazlığında Fenerbahçe tesisleri bulunmaktadır. İkizler Sineması, Fırın- İşkembeciler yani eski esnaf, Toraman Sineması, Kent Sineması, Sahil Sineması, Züheyrzade (Zehirzade) Ahmet Paşa ikiz köşkü yoktur. Yerlerinde başka yapılar vardır. Kalamış İskelesi unutturularak yok edilmek istenmektedir.

Vecihi Hürkuş Heykeli

Todori Meyhanesi, Ayıos Ioannis Hrisostamos Rum Ortodoks Kilisesi ile Rum İlkokulu yerlerindedir. Eskisi gibi olan tek mekan Soley Pastanesidir.

Bu semtte büyümüş benim tanıdığım sporculardan Turgut, Erdinç, Ersoy FB genç takımından A takımına geçerek tanınmışlardır. Cihat ise FB basketbol takımnda genç takımdan A takıma geçerek oynamıştır. Zühtü Paşa (1834-1902), ünlü tiyatrocu-tüluat sanatçısı İsmail Dümbüllü (1897-1973), Todori (1920’ler), Yusuf Fahri Ataer (Baba) (1891-1967), Vecihi Hürkuş (1896-1969)  tarihi kimlikteki kişilerdir. Bir de eczane vardı ki Kadıköy’ün en eskilerindendi. Artık yok. Ancak ben çocukluğumda Kızıltoprak’tan Fenerbahçe istikametine çıkarken sağda bir eczaneyi anımsarım. Babamın tanıdığıydı sanırım. Uğradığında sohbet ederlerdi çünkü.

Kızıltoprak Kadıköy’ün hafızasında yer etmiş eski semtlerindendir.

ARİF ATILGAN 2026 MART

  https://atilganblog.blogspot.com/2026/03/hafzas-kiziltoprak-semti-kalkedon.html

https://arifatilgan.wixsite.com/arifatilgan/single-post/kiziltoprak-semti%CC%87